{"id":1194,"date":"2025-03-07T20:45:23","date_gmt":"2025-03-07T20:45:23","guid":{"rendered":"https:\/\/boards.wales\/?p=1194"},"modified":"2025-03-08T06:11:32","modified_gmt":"2025-03-08T06:11:32","slug":"democratiaeth-leol","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/boards.wales\/cy\/2025\/03\/07\/democratiaeth-leol\/","title":{"rendered":"Llywodraethu Cymunedol yng Nghymru; democratiaeth leol mewn perygl?"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-group alignwide has-global-padding is-layout-constrained wp-container-core-group-is-layout-ed3c30a0 wp-block-group-is-layout-constrained\">\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-style-plain has-large-font-size is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow is-style-plain--1\">\n<p class=\"has-large-font-size wp-block-paragraph\"><mark style=\"background-color:#fee904\" class=\"has-inline-color\">&#8220;Mae&#8217;r adroddiad hwn ar iechyd democrataidd cynghorau cymuned a thref\u2026 yn amlygu heriau sylweddol sydd, o&#8217;u gadael heb fynd i&#8217;r afael \u00e2 nhw, yn bygwth union sylfaen democratiaeth leol.&#8221;<\/mark><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-small-font-size wp-block-paragraph\">Shereen Williams, Cadeirydd, &#8220;Iechyd democrataidd cynghorau tref a chynghorau cymuned&#8221;<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"has-large-font-size wp-block-paragraph\">Cludfwyd Byrddau Cymru:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Mae Cynghorau Cymuned a Thref yn chwarae rhan bwysig wrth greu a chynnal amwynderau lleol<\/li>\n\n\n\n<li>Mae\u2019r rhan fwyaf o wardiau yn ddiwrthwynebiad ac roedd mwy nag 20% \u200b\u200bo seddi\u2019n wag yn yr etholiad diwethaf (2022); mae hyn yn cynnig cyfle i lawer mwy o bobl gymryd rhan yn y broses etholiadol, ond mae hefyd yn dangos y diffyg diddordeb presennol yn y lefel hon o ddemocratiaeth leol<\/li>\n\n\n\n<li>Ceir enghreifftiau ynysig o arfer gwael neu waeth; gallai lefelau uwch o gyfranogiad helpu i wella llywodraethu drwy gynyddu craffu ac ehangu\u2019r gronfa o ymgeiswyr lleol i gynyddu amrywiaeth wybyddol<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<div style=\"height:12px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-group alignfull has-global-padding is-layout-constrained wp-container-core-group-is-layout-6b3b7742 wp-block-group-is-layout-constrained\">\n<div class=\"wp-block-columns alignfull is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-3a88641f wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column has-global-padding is-content-justification-left is-layout-constrained wp-container-core-column-is-layout-89762b53 wp-block-column-is-layout-constrained\" style=\"padding-right:0;padding-left:0;flex-basis:20%\">\n<div class=\"wp-block-group has-background has-global-padding is-content-justification-left is-layout-constrained wp-container-core-group-is-layout-4a000fef wp-block-group-is-layout-constrained wp-container-2 is-position-sticky\" style=\"background-color:#fafafa;padding-top:0px;padding-right:0px;padding-bottom:0px;padding-left:0px\">\n<div style=\"height:21px\" aria-hidden=\"true\" class=\"wp-block-spacer\"><\/div>\n\n\n\n<nav aria-label=\"Table of Contents\" class=\"wp-block-table-of-contents has-medium-font-size\"><ol><li><a class=\"wp-block-table-of-contents__entry\" href=\"https:\/\/boards.wales\/cy\/2025\/03\/07\/democratiaeth-leol\/#beth-yw-cynghorau-cymuned-a-thref\">Beth yw cynghorau cymuned a thref?<\/a><\/li><li><a class=\"wp-block-table-of-contents__entry\" href=\"https:\/\/boards.wales\/cy\/2025\/03\/07\/democratiaeth-leol\/#why-is-there-a-blurred-line-between-strategic-and-operational-1\">Yr adroddiad<\/a><\/li><li><a class=\"wp-block-table-of-contents__entry\" href=\"https:\/\/boards.wales\/cy\/2025\/03\/07\/democratiaeth-leol\/#problemau-o-n-blaenau\">Problemau o&#8217;n blaenau<\/a><\/li><li><a class=\"wp-block-table-of-contents__entry\" href=\"https:\/\/boards.wales\/cy\/2025\/03\/07\/democratiaeth-leol\/#system-bleidleisio-pwdr\">System bleidleisio pwdr?<\/a><\/li><\/ol><\/nav>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\" style=\"border-width:1px;padding-right:var(--wp--preset--spacing--60);padding-left:var(--wp--preset--spacing--60);flex-basis:50%\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"beth-yw-cynghorau-cymuned-a-thref\">Beth yw cynghorau cymuned a thref?<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mae Cynghorau Cymuned a Thref (CCTh) yn ffurfio\u2019r lefel o ddemocratiaeth sydd agosaf at ddinasyddion Cymru. Mae 735 ohonyn nhw ledled Cymru. Corff cynrychioliadol y CCThau yng Nghymru yw Un Llais Cymru (ULlC) sy\u2019n darparu digon o wybodaeth am gynghorau, ac yn cynnig ystod o wasanaethau ategol, <a href=\"http:\/\/www.onevoicewales.org.uk\/OVWWeb\/all_about_councils-7450.aspx\">trwy ei wefan<\/a>.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mae CCThau yn gyfrifol i etholwyr lleol am sicrhau bod amwynderau lleol yn cael eu cadw i safon dda. Mae rhai ardaloedd yng Nghymru nad ydynt yn dod o dan CTP; <a href=\"http:\/\/www.onevoicewales.org.uk\/OVWWeb\/set_up_a_council-7458.aspx\">Mae gan Un Llais Cymru gyngor i bobl sydd am sefydlu CTP lle nad yw&#8217;r swyddogaeth honno ar gael ar hyn o bryd<\/a>. Yn \u00f4l Un Llais Cymru, mae\u2019r ystod o wasanaethau y gellir eu darparu yn cynnwys:<\/p>\n\n\n\n<blockquote class=\"wp-block-quote is-style-plain has-base-background-color has-background is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow is-style-plain--3\">\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u2026.darparu a chynnal cynlluniau trafnidiaeth gymunedol, mesurau tawelu traffig, prosiectau ieuenctid lleol, gweithgareddau twristiaeth, cyfleusterau hamdden, meysydd parcio, meysydd pentref, cyfleusterau cyhoeddus, biniau sbwriel, goleuadau stryd, glanhau strydoedd, mynwentydd, rhandiroedd, llochesi bysiau, tiroedd comin, mannau agored, llwybrau troed, llwybrau ceffylau, a mesurau lleihau trosedd.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mae CCThau yn cynnwys aelodau etholedig neu gyfetholedig. Mae CTP nodweddiadol yn cynrychioli tua 1,500 o ddinasyddion, ond mae&#8217;r mwyaf (Y Barri) yn cynrychioli mwy na 50,000 o bobl. Mae&#8217;n debyg y bydd gwefan eich awdurdod lleol yn eich helpu i ddod o hyd i fanylion cyswllt eich CTP. Er enghraifft, mae <a href=\"https:\/\/cardiff.moderngov.co.uk\/mgParishCouncilDetails.aspx?ls=12&amp;SLS=5&amp;bcr=1&amp;LLL=1\">Cyngor Caerdydd yn rhestru chwech<\/a>, ac mae <a href=\"https:\/\/democratiaeth.ynysmon.gov.uk\/mgCSVMultiExplain.aspx?UID=0&amp;All=1&amp;PC=1&amp;RPID=0&amp;LLL=1\">40 ar Ynys M\u00f4n<\/a>. Gellir defnyddio <a href=\"https:\/\/mapdata.llyw.cymru\/maps\/new?layer=geonode:community_and_town_councils#\/\">porth DataMapWales<\/a> i ddod o hyd i enw eich CTP lleol yn gyflym.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image size-full is-resized\"><a href=\"https:\/\/datamap.gov.wales\/maps\/new?layer=geonode:community_and_town_councils#\/\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"803\" height=\"878\" src=\"https:\/\/boards.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/CTCs-Cymru.avif\" alt=\"A map of Wales subdivided into the 745 community and town councils, some coloured to represent different types of area (such as those without CTCs, or jointly managed).\" class=\"wp-image-1183\" style=\"width:820px;height:auto\" srcset=\"https:\/\/boards.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/CTCs-Cymru.avif 803w, https:\/\/boards.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/CTCs-Cymru-274x300.avif 274w, https:\/\/boards.wales\/wp-content\/uploads\/2025\/03\/CTCs-Cymru-768x840.avif 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 803px) 100vw, 803px\" \/><\/a><figcaption class=\"wp-element-caption\">Map yn dangos Cymru wedi&#8217;i hisrannu gan y 735 CCThau.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"why-is-there-a-blurred-line-between-strategic-and-operational-1\">Yr adroddiad<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ym mis Tachwedd 2024 <a href=\"https:\/\/www.llyw.cymru\/democratic-health-community-and-town-councils-html\">cyhoeddwyd adroddiad ar iechyd democrataidd cynghorau tref a chymuned Cymru<\/a>. Mae&#8217;r casgliadau yn peri pryder. Maent yn cynnwys:<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li>Diffyg ymwybyddiaeth o CTCs, a dryswch ynghylch y gwahanol haenau o lywodraeth leol a chanolog (yn enwedig i bobl ifanc)<\/li>\n\n\n\n<li>Rhai CTCs yn dangos amharodrwydd i newid, heb adlewyrchu amrywiaeth yr etholwyr<\/li>\n\n\n\n<li>Canfyddir bod ffyrdd o weithio CTCs yn ddiflas &#8211; fformatau cyfarfodydd, cofnodion, biwrocratiaeth ac ati<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Rhai materion yn ymwneud \u00e2 chamreoli ariannol neu dwyll sy&#8217;n llychwino enw da&#8217;r sector.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mae&#8217;r adroddiad yn gwneud nifer o argymhellion ar gyfer gwella, wedi&#8217;u seilio&#8217;n bennaf ar y llwybr &#8216;Ailadeiladu&#8217;. Fodd bynnag, roedd yr adroddiad hefyd yn awgrymu llwybr &#8216;Moderneiddio&#8217; a fyddai&#8217;n rhagdybio bod y model presennol yn hen ffasiwn, ac yn gosod model newydd ar gyfer llywodraethu lleol yn lle&#8217;r Cynghorau Tref a Chymuned.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Un o&#8217;r prif faterion, o safbwynt her ddemocrataidd, yw nifer y wardiau diwrthwynebiad. Yn yr etholiadau diwethaf (2022), dim ond 281 o wardiau a ymleddwyd, yn erbyn 1,275 o wardiau diwrthwynebiad. O\u2019r 7,883 o seddi a gynigiwyd yn etholiad 2022, roedd 1,770 yn dal heb eu llenwi (22%). Er bod yr ystadegau hyn yn dangos diffyg archwaeth neu ymwybyddiaeth i bobl gymryd rhan yn yr haen fwyaf lleol o gyfrifoldeb etholedig, mae\u2019n cynnig cyfle gwych i bobl sydd am ymgysylltu\u2019n fwy \u00e2 chefnogi cymunedau lleol oherwydd bod y rhwystrau mor isel, ac mewn llawer o achosion yn syml ddim yn bodoli..<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"problemau-o-n-blaenau\">Problemau o&#8217;n blaenau<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mae Archwilio Cymru wedi tynnu sylw at faterion yn ymwneud \u00e2 rheolaeth ariannol mewn CTCs, yn benodol bod hanner y \u00a350m sy&#8217;n cael ei wario mewn enw gan CTCs yn cael ei wneud o dan gyfrifon &#8216;amodol&#8217; (sy&#8217;n golygu bod yna amheuon ynghylch y cyfrifon). Er bod y rhan fwyaf o faterion ariannol yn \u00f4l pob tebyg yn ddamweiniol, bu rhai achosion nodedig o dwyll, sy&#8217;n dynodi problemau gyda llywodraethu a chraffu. Fel y dywedodd Cadeirydd yr adroddiad:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nid mater o fethiant cynghorau yn unig i fodloni disgwyliadau yw hyn; mae\u2019n ymwneud \u00e2\u2019r risg o golli haen hollbwysig o gynrychiolaeth ddemocrataidd os methwn \u00e2 gweithredu\u2019n awr. Nid yw\u2019n sicrhau\u2019r canlyniadau gorau i gymunedau lleol, na\u2019r gwerth gorau am arian cyhoeddus. Nid yw\u2019n ymgysylltu \u00e2 phobl leol, nac yn adlewyrchu eu hamrywiaeth a\u2019u dyheadau. Nid yw\u2019n addasu i anghenion a heriau newidiol yr 21ain ganrif, nac yn manteisio ar y cyfleoedd a\u2019r arloesiadau y mae\u2019n eu cynnig.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Roedd mater diffyg amrywiaeth ymgeiswyr yn sefyll etholiad ar gyfer CTCs yn un o&#8217;r ddau brif reswm dros gomisiynu&#8217;r adroddiad. Y gobaith yw y bydd amlygu&#8217;r problemau a&#8217;r cyfleoedd y mae&#8217;r CTCs yn eu cynrychioli yn golygu y bydd mwy o bobl yn cymryd diddordeb ynddynt yn y dyfodol.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Gair olaf ar wybodaeth am y sector; yn ogystal ag Un Llais Cymru, <a href=\"https:\/\/oggybloggyogwr.com\/category\/community-councils\/\">dylid canmol gwaith diflino Oggy Bloggy Ogwr<\/a> am barhau i adrodd ar yr haen hon o lywodraeth sy&#8217;n gweithredu&#8217;n gyffredinol heb lawer o sylw cyhoeddus.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\" id=\"system-bleidleisio-pwdr\">System bleidleisio pwdr?<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">System bleidleisio pwdr?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Un o\u2019r rhesymau a roddir am lefelau mor isel o ddiddordeb mewn etholiadau lleol yw\u2019r system bleidleisio. Yn \u00f4l y Gymdeithas Diwygio Etholiadol, mae dull y Cyntaf i\u2019r Felin (a fydd yn dal i gael ei weithredu yn yr etholiadau nesaf yn 2027) yn lleihau\u2019r cymhelliant i sefyll mewn seddi cystadleuol:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">&#8220;Mae&#8217;r Cyntaf i&#8217;r Felin yn system popeth-neu-ddim byd. Gall ymgeiswyr Challenger roi wythnosau o waith i mewn ac ennill cyfrannau sylweddol o&#8217;r bleidlais ond heb gyrraedd unman o gwbl. Mae&#8217;r rhwystr i ennill etholiad yn rhy uchel i&#8217;w gwneud yn werth rhoi cynnig arni.&#8221;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Er bod cyfraith etholiadol Cymru bellach yn ei gwneud hi\u2019n bosibl i awdurdodau lleol newid y ffordd y mae Cynghorwyr yn cael eu hethol, mae\u2019r dull o newid y system wedi\u2019i <a href=\"https:\/\/nation.cymru\/news\/latest-vote-failure-triggers-new-call-for-stv-in-all-welsh-council-elections\/\">ddisgrifio fel \u2018hurt\u2019 a \u2018ffarsig\u2019<\/a> ar \u00f4l i sawl Cyngor beidio \u00e2 chyrraedd y mwyafrif o 2\/3 sydd ei angen i newid i Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy o\u2019r Cyntaf i\u2019r Felin, er bod tystiolaeth bod y cyhoedd eisiau\u2019r newid.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Busnes fel arfer ar gyfer 2027 felly.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity is-style-wide\"\/>\n\n\n\n<p class=\"has-small-font-size wp-block-paragraph\"><a href=\"https:\/\/unsplash.com\/photos\/a-person-para-sailing-in-the-ocean-with-a-city-in-the-background-99x1yrvhxD8\">Llun gan: Elliot Stallion (Borth o&#8217;r m\u00f4r)<\/a><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-small-font-size wp-block-paragraph\">Barn bersonol <a href=\"https:\/\/clubb.cymru\">David Clubb<\/a> yw\u2019r blogbost hwn.<\/p>\n\n\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n<p><!-- \/wp:post-content --><!-- wp:activitypub\/reactions \/--><\/p>\n<p><!-- wp:paragraph --><\/p>\n<p><!-- \/wp:paragraph --><\/p>\n<p><!-- wp:paragraph --><\/p>\n<p><!-- \/wp:paragraph --><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&#8220;Mae&#8217;r adroddiad hwn ar iechyd democrataidd cynghorau cymuned a thref\u2026 yn amlygu heriau sylweddol sydd, o&#8217;u gadael heb fynd i&#8217;r afael \u00e2 nhw, yn bygwth union sylfaen democratiaeth leol.&#8221; Shereen Williams, Cadeirydd, &#8220;Iechyd democrataidd cynghorau tref a chynghorau cymuned&#8221; Cludfwyd Byrddau Cymru: Beth yw cynghorau cymuned a thref? Mae Cynghorau Cymuned a Thref (CCTh) yn [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1189,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"inline_featured_image":false,"activitypub_content_warning":"","activitypub_content_visibility":"","activitypub_max_image_attachments":4,"activitypub_interaction_policy_quote":"anyone","activitypub_status":"federated","footnotes":""},"categories":[64],"tags":[65,47],"class_list":["post-1194","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-llywodraethu-cymunedol","tag-cynghorau-cymuned-a-thref","tag-llywodraethu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/boards.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1194","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/boards.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/boards.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/boards.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/boards.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1194"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/boards.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1194\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1229,"href":"https:\/\/boards.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1194\/revisions\/1229"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/boards.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1189"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/boards.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1194"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/boards.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1194"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/boards.wales\/cy\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1194"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}